TS. Đỗ Phú Hải trong buổi thuyết trình về “Sự khác nhau của nghiên cứu chính sách và phân tích chính sách”

Trong bài báo cáo tham luận tại buổi sinh hoạt khoa học, TS. Đỗ Phú Hải đã chỉ ra mục tiêu của các nghiên cứu hàn lâm của các ngành khoa học xã hội là nhằm tìm kiếm những mối quan hệ giữa nhiều biến số khác nhau mô tả hành vi, xu hướng, trong khi đó nghiên cứu chính sách công tập trung vào những mối quan hệ giữa các biến số phản ánh những vấn đề kinh tế - xã hội phức tạp và các biến số chi phối bởi vấn đề chính sách công trong mối quan hệ biện chứng với các vấn đề KT-XH khác. Nghiên cứu chính sách công thường áp dụng chọn lọc các phương pháp nghiên cứu của các ngành khoa học xã hội như kinh tế, xã hội học, chính trị học, luật, thống kê, quản lý, hành chính vv. Ranh giới mong manh giữa nghiên cứu chính sách và phân tích chính sách được phân biệt rất rõ ràng bằng ưu điểm định hướng đối tượng nghiên cứu và mục đích nghiên cứu.

Trong bài thuyết trình của mình, diễn giả cũng nêu ra những điểm tương đồng giữa nghiên cứu khoa học chính sách với nghiên cứu khoa học xã hội, trong đó cách tiếp cận khoa học là quy trình thu thập và phân tích dữ liệu theo những phương pháp khách quan, lô gic và hệ thống để có được sự hiểu biết đáng tin cậy. Kết quả một luận văn tốt phần lớn là do phương pháp nghiên cứu và phụ thuộc vào thiết kế nghiên cứu.

Trong thiết kế nghiên cứu chính sách để làm luận văn, cần quan tâm đến các yếu tố dưới đây: vấn đề nghiên cứu (chọn đề tài); rà soát cơ sở khoa học (tổng quan nghiên cứu); đặt câu hỏi nghiên cứu; giả thuyết nghiên cứu; phương pháp nghiên cứu; phân tích kết quả nghiên cứu; trình bày kết quả nghiên cứu. Để giúp cho học viên ngành chính sách công xác định được những bước căn bản trước khi thực hiện làm luận văn thạc sĩ, diễn giả đã quy trình hóa các bước như sau:

Bước 1: Chọn đề tài: xác định vấn đề nghiên cứu là trọng tâm của một luận văn, trong đó phải xác định được vấn đề quan trọng nào chưa được giải quyết, vấn đề nào đang còn gây tranh cãi, từ đó chọn đề tài nghiên cứu. Khi lựa chọn các vấn đề về chính sách, phải giải quyết được mối quan hệ nhân quả của chính sách; nghiên cứu mối quan hệ nguyên nhân - giải pháp; nghiên cứu các công cụ chính sách; thể chế chinh sách; các bên tham gia chính sách…vv từ đó chọn đề tài phân tích đánh giá chính sách đã thực hiện, phân tích xây dựng chính sách mới, giám sát đánh giá chính sách hiện hành nhằm sửa đổi cải thiện chính sách công.

Trong bài thuyết trình của mình, diễn giả cũng lưu ý các học viên khi chọn đề tài cần tính đến tính khả thi như: khả năng thu thập thông tin; giới hạn về thời gian và chi phí; thời gian hoàn thành; xác định mục tiêu nghiên cứu của đề tài, phạm vi và đối tượng/đơn vị nghiên cứu cũng như ý nghĩa của đề tài.

Các học viên tham dự buổi thuyết trình chất vấn diễn giả

Rà       Bước 2: cần rà soát các cơ sở lý thuyết thuộc chuyên ngành sâu để tiến hành thực hiện

các đề tài nghiên cứu như thế nào, cụ thể: Đo lường vấn đề chính sách; xác định các biến số chính sách qua sử dụng  lý thuyết chuyên ngành sâu cụ thể như: kinh tế học; môi trường; giao thông; giáo dục; y tế; xã hội; …

Để thiết kế một nghiên cứu chính sách tốt, cần tổng quan vấn đề nghiên cứu, trong đó phải xác định về đánh giá hiện trạng và mức độ nghiên cứu một chủ đề/câu hỏi nhất định; xác định các phương pháp được áp dụng để nghiên cứu vấn đề đó; phát hiện các mâu thuẫn trong hoặc giữa các luận điểm và phát hiện; phát hiện thiếu hụt về số liệu, công cụ lý thuyết, phương pháp; gắn với chủ đề về câu hỏi và giả thuyết nghiên cứu; nêu bật những gì làm được và chưa làm được; phát hiện những tranh luận, những quan điểm khác nhau trong cùng một vấn đề; đề xuất các vấn đề cần nghiên cứu tiếp theo về khung lý thuyết, phương pháp giải quyết vấn đề; xác định chủ đề và vấn đề nghiên cứu một cách rõ ràng qua tham khảo tài liệu tại thư viện và internet; dùng kỹ thuật đọc lướt và phân loại tài liệu theo các vấn đề trong chủ đề nghiên cứu; đọc nhanh, ghi chép, tóm tắt văn bản; làm dàn ý bài điểm luận.

Về câu hỏi nghiên cứu: Nhiều vấn đề nghiên cứu có thể được diễn đạt thành các câu hỏi nghiên cứu hoặc đòi hỏi trả lời dưới dạng điều tra khoa học để trả lời câu hỏi nghiên cứu về một khái niệm có thể giải đáp qua bằng chứng chính sách. Đặc trưng của câu hỏi nghiên cứu tốt phải bảo đảm các yếu tố dưới đây: Đó là câu hỏi nghiên cứu phải có tính khả thi, cụ thể, rõ ràng. Có các loại câu hỏi nghiên cứu dưới đây: câu hỏi miêu tả: có thể trả lời bằng việc tập hợp các bằng chứng thực tế; câu hỏi giải thích: tìm kiếm mối quan hệ/tác động của một số nhân tố nhất định lên các nhân tố khác.

Bước 3: Thiết lập mô hình nghiên cứu chính sách công gồm hai mô hình chủ yếu: Mô hình nhân quả (phổ biến), trong đó cần ước lượng chiều tác động của các biến độc lập và mô hình chuỗi thời gian. Sau khi thiết lập mô hình nghiên cứu mới có thể đưa ra giả thuyết nghiên cứu. Giả thuyết phải rõ ràng, không mang tính đánh giá chủ quan, cụ thể, và có thể kiểm chứng về mặt thực nghiệm. Có một số dạng giả thuyết như: giả thuyết mô tả (mô tả trạng thái thực tế của các sự kiện, hiện tượng xã hội; giả thuyết cơ cấu (dự đoán về đặc trưng của các yếu tố trong đối tượng nghiên cứu); giả thuyết chức năng (dự đoán về hình thức liên hệ giữa các yếu tố của đối tượng nghiên cứu); giả thuyết giải thích (xác định nguyên nhân của các sự kiện xã hội được mô tả); giả thuyết về xu hướng hay giả thuyết về quy luật (chỉ ra tính lặp lại, bền vững, những xu hướng của một quá trình nào đó).

Trong bài thuyết trình, diễn giả cũng đưa ra một số cách kiểm tra giả thuyết có liên quan đến lý thuyết như: xác nhận lý thuyết bằng sự phủ nhận nó; sửa đổi lý thuyết bằng sự phủ nhận nó nhưng không ở điểm cốt yếu; thay đổi một lý thuyết bằng sự phủ nhận nó tại điểm cốt yếu trong cấu trúc lô gích, hay trong giá trị khi được so sánh với các lý thuyết đối lập; tính đại diện của mẫu phải được xem xét trước; dẫn đến những giả thuyết mới (hay lý thuyết mới).

g ĐBước 4: Để phục vụ tốt cho công tác chuẩn bị làm luận văn thạc sĩ ngành Chính sách công, ngoài những kiến thức mang tính tổng quát nêu trên, diễn giả cũng cung cấp cho học viên kinh nghiệm nghiên cứu và một số phương pháp nghiên cứu cơ bản, phương pháp thống kê, phương pháp suy luận và các bước trong thiết kế nghiên cứu định tính, định lượng, cách trình bày kết quả nghiên cứu…

Chính sách công là một ngành học hoàn toàn mới mẻ tại Việt Nam, hiện chỉ được đào tạo ở trình độ sau đại học duy nhất tại Học viện Khoa học xã hội. Việc cung cấp những phương pháp luận và định hướng nghiên cứu trước khi bắt tay vào thực hiện luận văn thạc sĩ ngành Chính sách công là một việc làm hết sức thiết thực, cần thiết, góp phần phát triển một ngành học mới đầy triển vọng này tại Học viện KHXH nói riêng, tại Việt Nam nói chung.

Tin và ảnh: Bích Hạnh